Η κριτική παιδαγωγική ως εργαλείο χειραφέτησης

Την δυνατότητα της κριτικής παιδαγωγικής όχι μόνο να αναλύει και να στέκεται κριτικά απέναντι στην διαδικασία μάθησης αλλά και να συμβάλλει στην απελευθέρωση του ανθρώπου εξετάζει ο συλλογικός τόμος με τίτλο Η Κριτική Παιδαγωγική στο Νέο Αιώνα (εκδ. Ι. Σιδέρη) τον οποίο επιμελήθηκε η καθηγήτρια Παιδαγωγικής, Μαρία Νικολακάκη.

Ως καίρια συμβολή στην επαναθεμελίωση της εκπαιδευτικής θεωρίας, μπορεί να χαρακτηριστεί ο συλλογικός τόμος τον οποίο επιμελήθηκε η Μαρία Νικολακάκη, με τίτλο Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Αιώνα, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ι. Σιδέρης. Σε αυτό το βιβλίο, πολλοί διανοούμενοι που αυτοπροσδιορίζονται ως κριτικοί παιδαγωγοί προσφέρουν το συγγραφικό τους έργο, με σκοπό να χρησιμοποιηθεί για να εκλείψουν οι συνέπειες της καταπιεστικών καθεστώτων εξουσίας στην κοινωνία γενικά. Ο αναγνώστης μπορεί να δει τις προσεγγίσεις των Ζίζεκ, Φρέιρε, Ζιρού, ΜακΛάρεν, Μακίντο, Στέινμπεργκ, Αρόνοβιτς, Τσόμσκι, Χάουαρντ Ζιν και άλλων, για την κριτική συνειδητοποίηση και απελευθέρωση της εκπαίδευσης και άρα της κοινωνίας γενικά.

Η Κριτική Παιδαγωγική αποτελεί εκπαιδευτική θεωρία, και ταυτόχρονα διδακτική και μαθησιακή πρακτική. Στοχεύει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και συνείδησης των μαθητών. Η ανάπτυξη της κριτικής συνείδησης αποτελεί τον θεμέλιο λίθο ενός ευρύτερου πολιτικού αγώνα που θα αμφισβητεί τις καταπιεστικές κοινωνικές συνθήκες και η όποια κοινωνική αλλαγή θα καταλήγει στην ισοτιμία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Η Κριτική Παιδαγωγική έχει τις ρίζες της στην κριτική θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται με πλήρη επάρκεια οι μεταβολές που έχει υποστεί ο όρος στην πάροδο του χρόνου. Αυτή είναι και η προστιθέμενη αξία του καθότι χρησιμοποιεί νέα στρατηγικά εργαλεία προκειμένου να αντιμετωπίσει τις συνεχείς μεταλλάξεις των κοινωνικών και ιστορικών πλαισίων. Το απαραίτητο βήμα που γίνεται είναι ότι φωτίζει κάποιες αθέατες πλευρές έως και παρερμηνείες όπως αυτές εμφανίστηκαν με το ρεύμα του μεταμοντερνισμού. Επίσης, εξάρει την σημασία της Κριτικής Παιδαγωγικής ως την εκπαιδευτική θεωρία-ασπίδα σε μία εποχή που βάλλονται τα δικαιώματα και οι κατακτήσεις της κοινωνίας. Όπως υποστηρίζει στο συλλογικό αυτόν τόμο ο Ζίζεκ, η παιδεία είναι εχθρός του συστήματος, η οποία στο εξής προβλέπεται να παρέχει μόνο περιορισμένη γνώση, ανίκανη να δει την ευρύτερη εικόνα, εφόσον με παιδεία ο πολίτης, θα μπορούσε να επικρίνει και να επαναστατήσει εναντίον της απανθρώπισης που βρίσκεται σε εξέλιξη. Σύμφωνα με τον Φρέιρε, αυτό συνιστά μία από τις πιο σοβαρές απειλές για την κοινωνία, διότι χωρίς κριτική σκέψη και κριτική συνείδηση, δεν θα υπάρχει και αντίσταση ικανή για να γίνει η βάση στην οποία θα στηριχθεί η ανατροπή αυτής της δυσμενούς κατάστασης. Συνεχίζοντας, αναφέρει ότι το σύστημα των αγορών το γνωρίζει πολύ καλά αυτό, θέτοντας το ερώτημα αν η κοινωνία έχει πλήρη επίγνωση του κινδύνου.

Η εκπαίδευση αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της κοινωνίας και η κοινωνική αλλαγή είναι διαχρονικά η βασική της αποστολή. Η πτέρυγα της Κοινωνικής Παιδαγωγικής είναι το ριζοσπαστικοποιημένο κομμάτι στον ευρύτερο χώρο της εκπαίδευσης. Καθήκον της είναι η αφύπνιση της κοινωνίας μέσα από την κριτική εκπαίδευση των λαών. Όπως πολύ εύστοχα ο Φρέιρε υποστηρίζει, η εκπαίδευση επηρεάζεται και διαμορφώνεται από όλους τους κοινωνικούς τομείς. Από την άλλη μεριά όμως η εκπαίδευση είναι ο μόνος τομέας που επηρεάζει όλους τους κοινωνικούς τομείς.

Στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού, η εκπαίδευση ως δημόσιο αγαθό συνεχώς συρρικνώνεται και έχει υποταχθεί στις αγορές.

Η εκπαίδευση αποτελεί το κατεξοχήν κοινωνικό αγαθό και ως τέτοιο πάντα εξυπηρετούσε τις ανάγκες της κοινωνίας. Τώρα καλείται να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των αγορών. Μια ομάδα αδίστακτων ολιγαρχιών κερδοσκοπούν στις πλάτες της κοινωνικής πλειοψηφίας που υποφέρει. Υπό το δήθεν πρόσχημα των «επιστημονικών» προσεγγίσεων, της «αριστείας» και της αποδοτικότητας, οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, με όχημα την ιδιωτικοποίηση, μεταλλάσσουν το γενετικό υλικό της εκπαίδευσης με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός νέου τύπου ατόμου, πλήρως χειραγωγημένου και υποταγμένου στις επιταγές του κυρίαρχου καπιταλιστικού συστήματος.

Για το λόγο αυτό στο βιβλίο ενώνουν τις φωνές τους μερικοί από τους σημαντικότερους διανοούμενους του κόσμου για να αντιμετωπίσουν αυτήν την λαίλαπα, προκειμένου να προασπίσουν το δικαίωμα στην παιδεία και τη μόρφωση. Οι συγγραφείς αυτού του βιβλίου οραματίζονται μία δημοκρατική εκπαίδευση, όχι μόνο ως αντίβαρο στην τρέχουσα επίθεση σε καθετί το δημόσιο, αλλά κυρίως ως μέσο για τη χειραφέτηση του ανθρώπου και η Κριτική Παιδαγωγική αποτελεί τον κοινό τόπο στην προσπάθεια αυτή.

(Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα Εφημερίδα ΠΡΙΝ, 14/04/2012)

Οι Απόπειρες του Μάρτιν Κριμπ

Οι Απόπειρες στο Θέατρο Ιλίσια-Ντενίση

Κριτική: Πέτρος Κοσμάς

Η σκηνοθέτις Αθανασία Καραγιαννοπούλου, μαζί με μία ομάδα έντεκα ηθοποιών, επαναφέρει στη σκηνή, το έργο του Μάρτιν Κριμπ «Απόπειρες». Οι Απόπειρες (Attempts On Her Life) του Μάρτιν Κριμπ -ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Άγγλους συγγραφείς- είναι ένα έργο που διακρίνεται από την αντισυμβατική του δομή. Τα δεκαεπτά του σενάρια για το θέατρο, χωρίς χαρακτήρες, οδηγίες ή προκαθορισμένη πλοκή, ζωντανεύουν φτιάχνοντας μία παράσταση δυναμική, διαφορετική και με έντονη πολιτική διάσταση. Αξίζει να σημειωθεί ότι το Εθνικό Θέατρο της Αγγλίας επέλεξε αυτό το έργο ως τη βασική του παράσταση για την προηγούμενη σεζόν, σημειώνοντας μεγάλη επιτυχία. Οι Απόπειρες ζωής του Μάρτιν Κριμπ παρουσιάστηκαν στο Royal Court στο Λονδίνο το 1997 και χαρακτηρίστηκαν το «έργο του εικοστού πρώτου αιώνα», ένα έργο που δημιουργεί «νέο πρότυπο γραφής». Στην Ελλάδα οι Απόπειρες ανεβαίνουν στην εντυπωσιακή Σκηνή του θεάτρου Ιλίσια-Ντενίση, κάθε Δευτέρα και Τρίτη. Τα πνευματικά δικαιώματα του έργου παραχώρησε κατά αποκλειστικότητα στην Αθανασία Καραγιαννοπούλου,  ο ίδιος ο Μάρτιν Κριμπ.

Ο Κριμπ αγγίζει εν πολλοίς, πολλές από τις πτυχές του σύγχρονου αστικού νευρωτισμού. Παρουσιάζει έναν κόσμο αποπροσανατολισμένο από την αφθονία των πληροφοριών και των εικόνων. Η παραμικρή πτυχή της ζωής της καταγράφεται από μια κάμερα. Η ωμότητα, η βία, ο πόλεμος και η δυστυχία που κυριαρχούν γίνονται αντικείμενο θεάματος και εκμετάλλευσης. Η ανθρώπινη ιδιωτικότητα καταργείται. Η κάμερα τρυπώνει στον πόνο, τον θρήνο και την ευτυχία.

Μέσω αυτού που παρουσιάζεται επί σκηνής το κοινό προσελκύεται και ενεργοποιείται σε θέματα που αφορούν την σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία όπως: την Οικολογία, τον Πόλεμος, τη Μετανάστευση, την Ξενοφοβία, τη Μοναξιά, τον Έρωτας, τη Δικαιοσύνη, την Εγκληματικότητα, τη Τρομοκρατία. Κι όπως τονίζει ο Κριμπ «Η βασική διαφορά των συγγραφέων της γενιάς μου από προηγούμενες γενιές είναι ότι έχουμε εν πολλοίς αποστασιοποιηθεί από το λεγόμενο πολιτικό θέατρο». Η σκηνοθεσία στηρίζεται στις σωματικές δυνατότητες των ηθοποιών, στα προσωπικά τους βιώματα και το χιούμορ.

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Παίζουν: Προμηθέας Αλειφερόπουλος, Πηνελόπη Αναστασοπούλου, Λορίνα Κατσιώτη, Ιζαμπέλλα Κογεβίνα, Έφη Λιάλιου, Πάρις Λύκος, Δημήτρης Μπογδάνος, Δημήτρης Παπαγεωργίου, Εύα Σιμάτου, Φίλιππος Φιλόγλου, Μιλτιάδης Φιορέντζης

Μετάφραση σκηνοθεσία: Αθανασία Καραγιαννοπούλου

Σκηνικά: Ελένη Μανωλοπούλου

Κοστούμια: Πηνελόπη Αναστασοπούλου

Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου

Μουσική διδασκαλία: Γιάννης Χριστοδουλόπουλος

Επιμέλεια κίνησης: Aleksander Qjevanj

Βοηθοί σκηνοθέτη: Λορίνα Κατσιώτη, Δημτρης Μπογδάνος

(Δημοσιεύτηκε στο ΠΡΙΝ, 31/10/2007)